Sąsiedzi starożytnego Izraela

Redakcja: Bill T. Arnold, Brent A. Strawn

Redakcja naukowa: Waldemar Chrostowski

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 624

Okładka: twarda

Format: 16,5 cm x 22,5 cm

Po tomie Starożytny Izrael, ukazującym historię Izraela od Abrahama do zburzenia świątyni jerozolimskiej przez Rzymian, oraz Chrześcijaństwo a judaizm rabiniczny, ukazującym historię początków i wczesnego rozwoju obydwu religii, seria „Podręczniki Biblijne” wzbogaca się o kolejny, trzeci, tom. W oryginale angielskim nosi on tytuł Świat wokół Starego Testamentu, natomiast w przekładzie polskim – Sąsiedzi starożytnego Izraela. Ten tytuł wydaje się o tyle odpowiedni, że książka zawiera eseje poświęcone najważniejszym obszarom i ludom z otoczenia starożytnego Izraela, które wywarły wielki wpływ na jego losy oraz kulturę, wiarę i obyczaje. Termin „starożytny Izrael” pokrywa się z chronologią i treścią Starego Testamentu, na podłożu którego zaistniało chrześcijaństwo a także judaizm rabiniczny.

   Wiele postaci i wydarzeń należących do historii sąsiadów Izraela znamy ze stronic Biblii, o innych zaś wiemy z zachowanych źródeł pozabiblijnych. Poznawanie sąsiadów biblijnego Izraela jest fascynującą podróżą intelektualną odbywaną w czasie i przestrzeni. Autorzy esejów zapoznają czytelników ze światem, który od dawna nie istnieje, zmieciony przez wielkie dziejowe burze i dramatyczne wydarzenia. Ale to tylko jedna strona medalu. Druga jest taka, że poznając dawną historię, lepiej widzimy, jak wiele ze starożytnego dorobku ludzkości przeszło do wiary biblijnego Izraela, kształtując ją zarówno przez naśladownictwo i zapożyczenia, jak też przez konfrontację i sprzeciw. To wszystko przyczyniło się do okrzepnięcia i wyznawania wiary w jedynego Boga, która mimo wszystkich zbieżności i podobieństw odróżniała Izraelitów od ich sąsiadów i wciąż trwa, potwierdzając żywotną aktualność Biblii i jej orędzia.

- Ks. prof. zw. dr hab. Waldemar Chrostowski, Laureat watykańskiej Nagrody Ratzingera (2014), Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie 

(opis wydawcy)

Spis treści:

Wykaz ilustracji /7

Wstęp do wydania polskiego /11

Przedmowa /13

Wstęp /15

Skróty /18

1. Amoryci (Daniel E. Fleming) /27

2. Asyria i Asyryjczycy (Chritopher B. Hays, Peter Machinist) /63

3. Babilonia i Babilończycy (David S. Vanderhooft) /154

4. Ugarit i Ugaryci (Mark S. Smith) /190

5. Egipt i Egipcjanie (Joel M. LeMon)  /224

6. Hetyci i Huryci (Billie J. Collins) /256

7. Aram i Aramejczycy (K. Lawson Younger Jr.) /292

8. Fenicja iFenicjanie (Christopher A. Rollston) /334

9. Zajrodanie. Ammonici, Moabici i Edomici(Joel S. Burnett) /380

10. Filistea i Filistyni (Carl S. Ehrlich) /432

11. Persja i Persowie (Pierre Briant) /460

12. Arabia i Arabowie (David F. Graf)/500

13. Grecja i Grecy (Walter Burkert) /556

Indeks tekstów biblijnych i utworów starożytnych /598

Indeks rzeczowy /611

Mapy /9

Wstęp /15

1. Imię /21

Świadectwa sprzed I tysiąclecia /21

Epigraficzne świadectwa z I tysiąclecia /23

• Ortografia /23

Imię boga Izraelitów w Biblii hebrajskiej /25

Etymologia /28

• JH jako imię indoeuropejskie?  /30

Jaho/Jahwa jako `El lub Ba`al /32

2. Jaho/Jahwa w źródłach pozabiblijnych /35

Onomastyka /35

Inskrypcje /40

• Falsyfikaty i przemioty w kwestionowanej autentyczności /50
• Porównanie z dokumentacją innych bóstw /53

Wnioski z danych pozabiblijnych /55

3. Królestwo Izraela i królestwo Judy /59

Imiona władców jako wskazówka /59

Początki dominacji Jaho/Jahwa w Samarii /62

Jaho/Jahwa jako bóstwo dynastyczne królów Izraela /65

Sanktuaria królewskie /68

• Sanktuaria w świetle materiału archeologicznego /74
• Rzekome miejsce kultu na górze Ebal oraz tzw. Bull site /86
• Centralizacja kultu w czasach monarchii? /89

Jaho/Jahwa w Jerozolimie /91

4. Ofiara Molk /95

Biblijne ślady ofiar z dzieci /96

• Wątki literackie /96
• Krytyka prorocka /98
• Legislacja biblijna /100
• Ofiara molk w świecie punickim /101
• Ofiara syna królewskiego /103
• Tofet /104
• Etymologia "tofet" - hipoteza /104
• Miejsce akcji: Dolina (syna/synów) Hinnoma /106
• Ofiara molk w świecie biblijnym - podsumowanie /107
• Ofiara molk w wyobraźni chrześcijańskiej? /109

Wnioski historyczne /111

5. "Niewola babilońska"  /15

Wstęp /115

Bóg transcendentny /118

Nowy typ ofiary - pascha /120

• Pascha jako nowa ofiara molk /124

Szabat /129

Zasady koszerności /136

6. Epoka perska - Bóg, władza, podatki /139

"Lud ziemi", czyli cicha wojna religijna /144

Ośrodek władzy: namiestnicy prowincji /149

• Ramat Rachel /151

Mojżesz prawodawca /154

Tora Mojżesza /159

Nowa elita: kapłani i lewici /166

• Kapłani /167
• Kapłani i wymiar sprawiedliwości /169
• Lewici /171
• Niekapłański personel świątyni /174

Majątek świątyni i przepisy jej dotyczące /179

• Świątynia i ofiary /179
• Rok szabatowy /182
• Z czego utrzymywali się kapłani? /187
• Przepisy o "świętym szeklu" /191
• Handel, kredyty i szabat /193

Pierwsi adresaci Tory Mojżesza /201

Militarny charakter "Zgromadzenia Izraela" /204

Jaho/Jahwa Sebaot - Pan zastępów (wojskowych) /208

7. Kult Jaho w Egipcie i Edomie /209

Jeb - garnizon na Elefantynie /209

• Formy kultu Jaho na Elefantynie /211
• Kapłani /214
• Zmiany w kulcie świątyni Jaho na Elefantynie /215

Papirus Amherst 63/225

Świątynia Jaho w Idumei /231

8. Epoka hellenistyczna - otwarcie na świat /235

Egipt /235

• Aleksandria /239
• Edfu /241
• Leontopolis /244
• Septuaginta (LXX)  /250
• Relacje religijne: Jerozolima-Egipt /252

Garizim /254

Samarytanie w Egipcie i na Delos /260

• Ioudaioi - "obcy YHW"  /262
• Samarytanie na Delos /263

Judea /264

• Świątynia w Jerozolimie /264
• Tobiadzi /269
• Hasmoneusze /271
• Arcykapłan /274

ZAKOŃCZENIE /281

Dlaczego Biblia promuje tylko jedno miejsce kultu?  /281

Kto (s)tworzył kult Jaho/Jahwa?  /292

• Eliasz /293
• Ezechiel /296
• Ezdrasz /298

Powstawanie Biblii na tle przemian kultu Jaho/Jahwa /301

Spis ilustracji /309

Transliteracja z języka hebrajskiego /310

Stosowanie sigla ksiąg biblijnych (według Biblii Tysiąclecia)  /311

Skróty /312

Bibliografia /315

Indeks tekstów starożytnych /327

Indeks teonimów oraz imion własnych postaci historycznych i literackich /335

Indeks miejs geograficznych /345