Region żelaza. Centra hutnicze kultury przeworskiej

Autor: Szymon Orzechowski

Rok wydania: 2013

Liczba stron: 450

Okładka: miękka

Format: 21,0 cm x 30,0 cm

Praca stanowi próbę przedstawienia fenomenu masowej produkcji hutniczej kultury przeworskiej w aspekcie chronologiczno-kulturowym i technologiczno-surowcowym. Ludność tej kultury zamieszkująca ziemie środkowej i południowej Polski u schyłku starożytności, stworzyła wielkie centra hutnicze (Góry Świętokrzyskie, Mazowsze, Śląsk), których produkcja wykraczała poza lokalne potrzeby. Autor nakreślił obraz tej szczególnej dziedziny gospodarki na szerokim tle uwarunkowań przyrodniczych i kulturowych. Książka ma charakter interdyscyplinarny i kierowana jest do środowiska archeologicznego, historyków techniki, metalurgów i przedstawicieli nauk przyrodniczych. Wypełnia także istotną lukę w polskim piśmiennictwie archeologicznym okresu rzymskiego na ziemiach polskich, dając ciekawy i szeroki obraz jednej z podstawowych dziedzin gospodarki, która decydowała o rozwoju i znaczeniu politycznym kultury przeworskiej, uznawanej za jedną z największych i najtrwalszych jednostek kulturowych północno-wschodniego Barbaricum. 

(opis wydawcy)

Spis treści: 

Od autora /11

I. Zagadnienia wstępne

1. Wprowadzenie /13 

2. Miejsce problematyki hutniczej w polskim piśmiennictwie archeologicznym /15

3. Zarys historii badań /17

II. Środowiskowe uwarunkowania produkcji dymarskiej 

1. Złoża rud żelaza i potencjalne rejony ich wydobycia /27

• Ogólna charakterystyka rud żelaza oraz ich przydatność dla pradziejowego hutnictwa /27
• Zaplecze surowcowe przeworskich centrów hutniczych /30
• Techniki eksploatacji /41
• Fenomen Rudek /45

2. Zasoby leśne i ich wykorzystanie dla potrzeb hutnictwa /52

3. Materiały do budowy pieców /57

4. Rola wody w procesie hutniczym /59

III. Hutnictwo dymarskie - charakterystyka procesu 

1. Przygotowanie surowca rudnego /61

2. Wytwarzanie węgla drzewnego i jego wpływ na efektywność procesu redukcji /65

3. Problem stosowania topników /72

4. Istota i przebieg redukcji bezpośredniej - fizykochemiczny model procesu /75

5. Postredukcyjne fazy w procesie dymarskim /81

IV. Rodzaje pieców dymarskich stosowanych przez ludność kultury przeworskiej

1. Kilka uwag na temat terminologii /93

2. Piec kotlinkowy i jego odmiany /95

• Kotlinka - budowa i parametry /95
• Kanał kotlinkowy i jego rola w procesie dymarskim /110
• Część naziemna pieca - problem rekonstrukcji /117
• Zagadnienie dmuchu  hutnictwie dymarskim /121

3. Inne odmiany pieców dymarskich /131

• Wolno stojące piece naziemne /131
• Piece do wielokrotnego wytopu /135

V. Warsztat dymarski - piecowisko i jego organizacja 

1. Rodzaje warsztatów i próby ich klasyfikacji /143

2. Warsztaty pracujące na zaspokojenie doraźnych potrzeb /145

3. Wyspecjalizowane stanowiska hutnicze /148

• Osady produkcyjne /148
• Piecowiska poza osadami /153

VI. Początki rodzimego hutnictwa na ziemiach polskich - główne problemy badawcze 

1. Tak zwany metal świętokrzyski - uwagi na marginesie dyskusji o halsztackich korzeniach "czarnej metalurgii" w dorzeczu Wisły i Odry /157

2. Rola Celtów w krzewieniu technologii wytopu żelaza na ziemiach polskich /163

VII. Hutnictwo żelaza w kulturze przeworskiej - studium chronologiczne 

1. Problemy w datowaniu źródeł archeometalurgicznych /171

2. Początki działalności hutniczej w młodszym okresie przedrzymskim /174

3. Szczytowy okres produkcji - powstanie i rozwój wyspecjalizowanych regionów hutniczych /178

4. Zanik masowego nurtu produkcji u schyłku starożytności /184

VIII. Główne centra hutnicze kultury przeworskiej i ich regionalna specyfika 

Hutnictwo świętokrzyskie /187

Organizacja przestrzenna okręgu /187

Dwa nurty produkcyjne i ich wzajemne relacje /194

Enklawy hutnicze poza obszarem centrum /204

2. Mazowieckie centrum starożytnego hutnictwa /211

Osadnictwo hutnicze na zachodnim Mazowszu /211

Wielkie osady produkcyjne i ich organizacja przestrzenna /216

Jastorfski ślad - problem genezy hutnictwa na Mazowszu /220

3. Regiony hutnicze na Śląsku /224

Śląskie centrum czy niezależne regiony produkcyjne? /224

Organizacja produkcji dymarskiej w dorzeczu Odry /231

Brzeski rejon hutniczy i jego specyfika /239

IX. Społeczno-ekonomiczne aspekty masowej produkcji hutniczej 

1. Próba oszacowania wielkości produkcji - zagadnienie rynków zbytu /245

2. Podział pracy i powstanie wyspecjalizowanych dziedzin w hutnictwie /258

3. Status społeczny i materialny "czarnych" metalurgów /262

X. Przeworskie centra hutnicze na tle innych regionów metalurgicznych barbarzyńskiej Europy

1. Hutnictwo żelaza kultury przeworskiej poza obszarem wyspecjalizowanych centrów /271

2. Większe regiony produkcyjne w Europie /277

Podsumowanie /283

KATALOG STANOWISK /291

Wstęp /291

Część I. Stanowiska hutnicze ze znaleziskami pieców dymarskich w Górach Świętokrzyskich, badane wykopaliskowo (mapa 1) /293

Stanowiska ze śladami hutnictwa odkryte w trakcie badań powierzchniowych AZP na obszarze świętokrzyskiego centrum hutniczego /301

Część II. Stanowiska hutnicze ze znaleziskami pieców dymarskich na Mazowszu, badane wykopaliskowo (mapa 2)  /385

Stanowiska ze śladami hutnictwa odkryte w trakcie badań powierzchniowych AZP na obszarze mazowieckiego centrum hutniczego, wg S. Woydy (2005, 161-164), w opracowaniu autora /388

Część III. Stanowiska hutnicze ze znaleziskami pieców dymarskich na Śląsku, badane wykopaliskowo (mapa 3) /393

Stanowiska ze śladami hutnictwa badane wykopaliskowo na Śląsku, wg P. Madery (2002, 67-69), w opracowaniu autora /400

Bibliografia /403

Summary /435

Spis rycin i map /443

Spis tabel /449