Od potworów do znaków pustych. Ludowe demony w polskiej literaturze dla dzieci

Autorka: Violetta Wróblewska

Rok wydania: 2014

Liczba stron: 276

Okładka: miękka

Format: 15,8 cm x 22,8 cm

Książka poświęcona jest postaciom demonicznym  w tworczości pisarzy polskich XIX-XXI wieku. Jej bohaterami są najpopularniejsze inajbardziej charakterystyczne postaci z literatury dziecięcej, takie jak Baba Jaga, smok i krasnal, chociaż nie brak informacji o strzydze, topielcu czy dziwożonie.  

W pracy podjęto problematykę pochodzenia wymienionych istot, pokazano ich rolę w ludowej demonologii, a następnie przedstawiono ich różnorakie metamorfozy, zarówno w folklorze tradycyjnym, jak i utworach dla dzieci.  Zasadnicza teza monografii, zasugerowana w jej tytule, wyraźnie wskazuje kierunek opisanych przemian - od postaci przerażających, demonicznych, w których istnienie niejednokrotnie wierzono, w postaci fantastyczne, o dużym ładunku komizmu czy utylitaryzmu; od kulturowych znaków o wyraźnym wydźwięku moralistycznym po znaki semantycznie puste, pozbawione jakieklowiek głębi znaczeniowej służącej kształtowaniu charakteru czy choćby gustu estetycznego odbiorców. Przyczyna opisanych w rozprawie przekształceń i procesów (m.in. karnawalizacji, symplifikacji, hiperbolizacji, infantylizacji) silnie związana jest ze zmianami kulturowymi, zwłaszcza z zanikiem tradycyjnej kultury ludowej, stanowiącej główny punkt odniesienia dla charakteryzowanych w rozprawie postaci, jak i ze stopniowym zawłaszczeniem jej elementów przez twórców kultury popularnej, kierujących się pobudkami komercyjnymi. W pracy wskazano także pozytywne przykłady wykorzystania polskiego folkloru przez pisarzy, ale zdecydowanie znajdują się one w  mniejszości. W finalnej części rozprawy, obok rozważań teoretycznych, zawarto próbę opisu przekształceń materiału ludowego na poziomie literatury dla młodzieży (na przykładzie fantasy), wskazując nieco odmienne tendencje w kreacji wizerunków demonów niż te widoczne w twórczości dla najmłodszych (obok symplifikacji wyraźnie widoczna skłonność do brutalizacji i erotyzacji bohaterów). 

(opis wydawcy)

Spis treści:

Wstęp /7 

Rozdział 1. Od demonów ludowych do demonów literackich /21

Demony ludowe /23

Demony literackie /39

Rozdział 2.Baba Jaga w folklorze i w literaturze dla najmłodszych /51

Kim jest Baba Jaga? /51

Jędza w polskich opowieściach ludowych /61

Raz, dwa, trzy. Baba Jaga patrzy - demon w folklorze dziecięcym /72

Baba Jaga w literaturze dla dzieci /78

Rozdział 3. Smok w tradycji ludowej i literackiej /103

Wyobrażenia smoków i ich funkcje w kulturze ludowej /103

Smoki w ludowych bajkach magicznych /113

Smok wawelski i inne smoki w polskich literaturze dla dzieci /121

Rozdział 4. Krasnal, kraśnię, ubożę. Ludowe i literackie obrazy krasnoludków /149

Krasnale w polskiej prozie ludowej /150

Kraśniaki jako bohaterowie podań wierzeniowych /153

Krasnale w bajkach magicznych /159

Literackie obrazy krasnoludków /165

Rozdział 5. Strzyga jako bohater baśni literackiej i fantasy, czyli demon na warsztacie literata /197

Strzyga w wersji ludowej /198

Obraz strzygi w baśni literackiej (Strzyga Romana Zmorskiego) /205

Strzyga jako bohater fantasy (Wiedźmin Andrzeja Sapkowskiego) /218

Zakończenie /235

Spis ilustracji /245

Bibliografia /247

Nota bibliograficzna /267

Indeks nazwisk /269