Najpierwszy w Przemyślu. Kościół Franciszkanów pw. św. Marii Magdaleny

Autorka: Agata Dworzak

Rok wydania: 2025 (2026)

Liczba stron: 788

Okładka: twarda

Format: 21,0 cm x 30,5 cm

Publikacja Agaty Dworzak stanowi monografię kościoła Franciszkanów w Przemyślu obejmującą panoramę dziejów tej wyjątkowej budowli od czasów średniowiecza aż po pierwszą ćwierć XXI wieku. Autorka w kompleksowy sposób omówiła zagadnienia historyczne, artystyczne i konserwatorskie związane z franciszkańską świątynią, ukazując je na szerokim tle porównawczym. Jednocześnie skupiła swoją uwagę na dziejach budowy i przemian architektonicznych kościoła oraz jego wyposażenia skrupulatnie odtworzonych na bazie archiwów zakonnych. Publikacja jest wynikiem niezwykle dociekliwych badań przeprowadzonych przez Autorkę, dzięki którym odnalazła ona cenne, dotąd niepublikowane fotografie oraz dokumenty archiwalne. Bez wątpienia jest to obowiązkowa lektura dla badaczy dziejów nowożytnej architektury i sztuki, regionalistów oraz konserwatorów.

Podzieloną na sześć rozdziałów publikację dopełniają obszerne aneksy, w których Autorka zaprezentowała kalendaria prac budowlanych i remontowych nad architekturą i wyposażeniem kościoła, dokumenty archiwalne, słownik artystów i konserwatorów pracujących w kościele i klasztorze Franciszkanów oraz lista gwardianów konwentu. Integralną częścią książki jest znakomicie zaprezentowany materiał ilustracyjny obejmujący ponad 300 zdjęć.

(opis wydawcy)

Spis treści:

Wstęp /11 

Podstawa źródłowa /12

Struktura pracy /13

Stan badań /16

Zagadnienia redakcyjne /24

I. Franciszkanie w Przemyślu historycznie i legendarnie /27

1. Sprowadzenie zakonu franciszkanów do Przemyśla /27

2. Zakonna legenda fundacyjna /32

2.1. Franciszkański mit założycielski /32

De Ecclesia et Conventu Premisliensi eorumque Antiqua Fundatione, Erectione, Donatione et Privilegiis o. Konrada Sawickiego /36

Notitia de Conventu et Ecclesia Premisliensi /37

Trzecia wersja legendy o początkach franciszkanów w Przemyślu /38

Notycya o znacznych Świątobliwością Mężach  w Prowincyi Ruskiej Kwitnących /38

Legenda o Macieju Rosie i Jakubie Lecherze /39

Ewolucja franciszkańskiego mitu założycielskiego /39

Legenda w sztuce /40

2.2. W kontrze do franciszkanów: dominikańska historia fundacyjna /42

3. Średniowieczny kościół Franciszkanów i jego nowożytne dzieje do połowy XVIII wieku /46

Świątynia franciszkańska do 1638 roku /46

Nowe szaty starego kościoła /52

4. Analiza przemian artystycznych kolejnych świątyń franciszkańskich /77

Dwa najstarsze drewniane kościoły /77

Szesnastowieczna, murowana świątynia /79

Przebudowa kościoła po 1638 roku /85

Wyposażenie i program ikonograficzny ołtarzy /86

Franciszkański skarbiec /91

Artyści na usługach franciszkanów do połowy XVIII wieku - próba podsumowania /95

5. Budynek klasztoru i familia conventus /99

Architektura klasztoru /99

Skład personalny oraz pozycja konwentu przemyskiego w kustodii i prowincji /105

6. Ars moriendi w kościele Franciszkanów /110

II. Fabrica Ecclesiae Premisliensis /125

"Fabryka" noego kościoła /125

Budowa świątyni /129

Wystrój i wyposażenie świątynie /134

Nowe sprzęty liturgiczne w zakrystii /153

2. Kościół Franciszkanów w Przemyślu a sztuka lwowska w XVIII wieku /159

Architektura kościoła: długie trwanie formy, archaizacja czy zapóźnienie? /162

Wyposażenie i wystrój kościoła: drugie i trzecie pokolenie lwowskich rzeźbiarzy w Przemyślu /166

Polichromia wnętrza kościoła: nie tylko Stanisław Stroiński, czyli praktyka warsztatowa malarza monumentalnego XVIII wieku /180

3. Nowe zabudowania klasztorne /205

4. Program ikonograficzny kościoła /208

Ikonografia fasady /209

Ikonografia polichromii /214

Wątki tematyczne w wyposażeniu /216

III. Kult i jego prawa. Uroczystości okazjonalne /225

1. Kto ocalił Przemyśl? /225

Franciszkański św. Wincenty /226

Dominikańska Matka Boska Jackowa /231

Palladium Przemyśla? /235

2. Narodziny sanktuarium - tworzenie kultu obrazu Immaculaty /239

Działania propagandowe i oficjalne zatwierdzenie nowego kultu /241

Długa droga do koronacji /246

3. Kreowanie sanktuarium - obrazy świętych zakonnych Jezusa Miłosiernego /266

"Starożytny" obraz Świętego Ojca Franciszka /266

Wizerunek Świętego Józefa z Kupertynu /266

Obraz Jezusa Miłosiernego /269

4. Drugi kościół w diecezji - adventus episcopi i jego oprawa artystyczna /272

Przemyskie wjazdy biskupie i rola kościoła Franciszkanów /272

Adventus episcopi w Rzeczypospolitej /275

5. Podsumowanie /279

IV. Między Wiedniem a Lwowem /283

1. Dzieje kościoła do 1864 roku /283

Konserwacja i bieżące utrzymanie budynku /285

Zmiany we wnętrzu świątyni /288

2. Przekształcenia kościoła po pożarze w 1864 roku /294

Przekształcenia architektury kościoła /299

Renowacja wystroju i wyposażenia /306

Nowe aranżacje i zmiany funkcji części pomieszczeń /322

Kaplica Jezusa Miłosiernego /322

Krypta pod kościołem /330

3. Zabudowania klasztoru i nowa kamienica czynszowa /332

4. Charakterystyka twórców pracujących dla franciszkanów przemyskich /344

5. Przekształcenia kościoła franciszkańskiego a kształtująca się doktryna ochrony zabytków w Galicji /352

V. Poligon doświadczeń /363

1. Wielka akcja remontowo-konserwatorska dwudziestolecia międzywojennego /363

Renowacje struktury architektonicznej /364

Konserwacje polichromii /367

Przekształcenia wyposażenia /377

2. Kościół Franciszkanów w soczewce zmieniających się doktyn konserwatorskich dwudziestolecia międzywojennego /383

3. Między Krakowem, Przemyślem a Lwowem. Wykonawcy prac artystycznych i rzemieślniczych w kościele Franciszkanów /387

4. Przemyskie doświadczenia akademickiej historii sztuki pomiędzy Krakowem a Lwowem /394

VI. W stronę współczesności /405

W trudnych realiach Polski Ludowej - druga wielka akcja remontowo-konserwatorska /405

Konserwacje i przekształcenia architektury /411

Prace przy wystroju i wyposażeniu /416

2. Nowoczesne badania i konserwacje - trzecia wielka akcja remontowo-konserwatorska /428

Prace przy architekturze kościoła, klasztoru i kamienicy /429

Wyposażenie i wystrój /430

3. Współczesne doktryny konserwatorskie i kościół Franciszkanów w Przemyślu /448

Zakończenie /457

Aneks I. Kalendarium prac nad architekturą kościoła i klasztoru /465

Aneks II. Kalendarium prac nad wystrojem i wyposażeniem kościoła /506

Aneks III. Kontrakty z artystami i rzemieślnikami pracującymi dla konwentu franciszkanów w Przemyślu /584

Aneks IV. Oficjalne dokumenty do Stolicy Apostolskiej w sprawie koronacji cudownego wizerunku Immaculaty oraz dokumenty dotyczące koronacji /589

Aneks V. Artyści, rzemieślnicy, przedsiębiorstwa i konserwatorzy pracujący w kościele Franciszkanów w Przemyślu /596

Aneks VI. Gwardiani klasztoru Franciszkanów w Przemyślu od XV wieku do współczesności /650

Bibliografia /657

Spis ilustracji /711

Indeks osobowy /725

Indeks topograficzny /759

Summary /775