Janusz Strzałecki (1902 - 1983) – realistyczny kapista

Autorka: Anna Zelmańska-Lipnicka

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 358

Okładka: twarda

Format: 21,5 cm x 30,0 cm

Monografia dr Anny Zelmańskiej-Lipnickiej poświęcona jest Januszowi Strzałeckiemu — malarzowi, pedagogowi, uczestnikowi Komitetu Paryskiego, współtwórcy powojennego środowiska artystycznego Wybrzeża, artyście uwikłanemu w najważniejsze przemiany polskiej sztuki XX wieku. Autorka wychodzi od spostrzeżenia, że Strzałecki pozostaje postacią słabo rozpoznaną, a dotychczasowe ujęcia jego biografii i twórczości były zbyt wąskie, ograniczając go najczęściej do kapizmu, działalności okupacyjnej lub epizodu socrealistycznego.

Książka pokazuje Strzałeckiego jako twórcę niejednoznacznego, wymykającego się prostym klasyfikacjom. Określenie „realistyczny kapista” staje się tu punktem wyjścia do analizy paradoksu: jak artysta związany z kolorystycznym dziedzictwem kapistów, francuską sztuką postimpresjonistyczną i fascynacją Cézanne’em zachowywał zarazem trwałą więź z realistycznym sposobem widzenia, z tradycją rodzinnego warsztatu malarskiego, z kopiowaniem dawnych mistrzów oraz z materialną rzeczywistością historii.

Pierwsza część książki poświęcona jest „domowi rodzinnemu” Janusza Strzałeckiego. Autorka rekonstruuje dzieje wielopokoleniowej rodziny artystów, konserwatorów i dekoratorów, ukazując, jak rodzinne kolekcje, tradycja dziewiętnastowiecznego malarstwa oraz doświadczenie utraty tego świata wpłynęły na wyobraźnię i tożsamość artysty.

Druga część prowadzi czytelnika przez kolejne etapy biografii Strzałeckiego: młodość warszawską, studia w Krakowie, pobyt z kapistami w Paryżu, powrót do Polski, lata okupacji, działalność w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych w Gdańsku z siedzibą w Sopocie, powojenny pobyt stypendialny we Francji, okres partyjno-socrealistyczny oraz późne lata życia. Biografia nie jest tu jednak celem samym w sobie — stanowi narzędzie pozwalające zrozumieć wybory artystyczne, dylematy środowiskowe, relacje z mistrzami, przyjaciółmi i instytucjami.

Najobszerniejsza część trzecia dotyczy twórczości Strzałeckiego. Autorka analizuje wpływ Cézanne’a, recepcję postimpresjonizmu, pracę ilustratorską dla „Feminy” i „Vogue’a”, ideę „szkoły kopii”, problem realizmu i socrealizmu, udział w realizacjach takich jak Uczta Baltazara i teka Wielki Proletariat, a także późne obrazy wykorzystujące motyw „obrazu w obrazie”. Szczególne miejsce zajmuje interpretacja powtórzenia — świadomego i afektywnego — jako mechanizmu, przez który w sztuce Strzałeckiego powracają dom rodzinny, pamięć, dawne wzorce malarskie, doświadczenie wojny i osobiste utraty.

Publikacja oparta jest na szerokiej kwerendzie archiwalnej i muzealnej, obejmującej m.in. zbiory Instytutu Sztuki PAN, Biblioteki Narodowej, archiwa ASP, muzea narodowe, archiwa państwowe, kolekcje prywatne oraz dokumenty rodzinne. Dzięki temu książka nie tylko uzupełnia biografię Janusza Strzałeckiego, lecz także poszerza wiedzę o polskim życiu artystycznym XX wieku: kapizmie, środowisku paryskim, powojennej organizacji szkolnictwa artystycznego, socrealizmie i późnych formach pamięci kulturowej w sztuce.

Janusz Strzałecki. Realistyczny kapista to studium o artyście, którego twórczość nie daje się sprowadzić do jednego nurtu ani jednego okresu. To także książka o tym, jak biografia, archiwum, pamięć rodzinna, historia polityczna i materialna praktyka malarska splatają się w dziele twórcy działającego pomiędzy tradycją a nowoczesnością, koloryzmem a realizmem, autonomią sztuki a presją czasu historycznego.

(opis wydawcy)

Spis treści: 

Podziękowania /7

Wprowadzenie /9

Zarys treści książki /13

Metody i podejście badawcze /14

• "Modelowy twórca" - Howarda Gardnera i "Bieg życia" - Charlotte Buhler /14
• Paradygmat narratyizmu historycznego i paradygmat archiwalny /14
• Paradygmaty: realistyczny, powtórzenia i aparadygmat powtórzenia /20
• Źródła /21

CZĘŚĆ I. Dom rodzinny Janusza Strzałeckiego 

1. Wielopokoleniowa rodzina artystów /23

2. Rodzinne kolekcje /37

CZĘŚĆ II. Spojrzenie na życiorys 

1. Warszawa, 1902-1922 /47

2. Studia w Krakowie, 1922-1924 /54

3. Pobyt  gronie kapistów, Paryż, 1924-1931 /68

4. Pobyt w Paryżu w latach 1932-1935 i czas od powrotu do Polski do września 1939 /84

5. Okupacja, 1939-1945 /97

• Okupacyjny Kraków: kawiarnia plastyków i wzajemna pomoc /100
• Sierociniec podległy Radzie Głównej Opiekuńczej kierowanej przez Jadwigę Strzałecką z pomocą Janusza Strzałeckiego /107
• Stronnictwo Demokratyczne /109

6. PWSSP w Sopocie, 1945-1946 /112

7. Paryż odkrywany na nowo - pobyt stypendialny, 1946-1950 /124

8. Okres partyjno-socrealistyczny, 1950-1959 /145

9. Po 1959 roku: zmiany  w życiu osobistym, artystycznym, politycznym, towarzyskim i społecznym, do 1983 roku /164

CZĘŚĆ III. Twórczość Strzałeckiego. Skłonności do powtórzeń i realizmu

1. Wpływ Cezanne`a /170

• Recepcja w krytyce artystycznej /170
• Recepcja Cezanne`a w twórczości Pankiewicza i jego uczniów /175
• A-paradygmat powtórzenia cezzanizmu w twórczości Janusza Strzałeckiego /181
• Echa wystawy Paula Cezzane`a w Musee de L`Orangerie w 1936 roku /201
• Podsumowanie /205

2. "Femina" - w stronę realizmu /207

• Pole produkcji kulturalnej /207
• Uczestnik pola produkcji kulturalnnej /212
• Alex Rzewuski (1893-1983), postać zapomniana, arystokrata, ilustrator, dominikanin /214
• Praca zarobkowa Janusza Strzałeckiego dla "Feminy" i "Vogue`a", 1925-1928 /217

3. Kopista /222

4. Realizm i socrealizm, 1945-1954 /232

• Realizm, 1945-1946 /232
• Kontekst socrealistyczny wystawy kopii starych mistrzów studiów malarstwa realistycznego /235
• Akces kapisty do socrealizmu /239
• Uczta Baltazara (1954) /246
• Teka Wielki proletariat /250

5. Obraz w obrazie jako ujawnienie melancholii /258

6. Realizm widoczny w ostatnich fazach życia i jego związki z tradycją rodzinną /270

• Rewitalizacja elewacji kamienicy Rynek 10 na lubelskiej Starówce /270
• Rekonstruckja plafonu Apoteoza geniusza polskiego i pokoju w Pokoju Audiencjonalnym Starym Zamku Królewskiego w Warszawie /280

Zakończenie /289

Wykaz skrótów /295

Bibliografia /297

Spis ilustracji /335

Indeks osobowy /343