Ideały życia codziennego chrześcijan na Wschodzie w świetle kościelnych źródeł normatywnych (IV – V wiek)

Autor: Andrzej R. Hołasek

Rok wydania: 2025

Liczba stron: 626

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Format: 16,5 cm x 23,5 cm

Seria: Byzantina Lodziensia XXXI

Życie codzienne chrześcijan na Wschodzie w późnym antyku wciąż pozostaje przedmiotem wnikliwego zainteresowania nie tylko badaczy zajmujących się dziejami tego okresu czy historyków Kościoła i archeologów, lecz jest także przedmiotem zwykłej ciekawości wielu pasjonatów oraz tych, dla których wiara chrześcijańska jest żywą rzeczywistością. W niniejszej książce autor podejmuje próbę ukazania wyobrażeń twórców kościelnych źródeł normatywnych, redagowanych w IV i V w. na temat ideałów życia codziennego ówczesnych chrześcijan. Stawali oni przed problemem, jak łączyć wyznawaną religię z codzienną egzystencją. Z pomocą przychodzili im kościelni pisarze i moraliści, którzy tworzyli normy określające, jakie postępowanie było właściwe, a czego czynić nie należało.

Prezentowana książka stanowi znacznie rozszerzoną i uzupełnioną o wyniki najnowszych badań wersję rozprawy doktorskiej, przygotowanej w Katedrze Historii Bizancjum Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem dr. hab. Teresy Wolińskiej, prof. UŁ.

- z recenzji prof. Ireneusza Milewskiego, Uniwersytet Gdański

Spis treści:

Wstęp /3

Rozdział I. Kościelne źródła normatywne - puzzle ideałów życia codziennego chrześcijan na Wschodzie w IV i V wieku /11

1. Zbiory praw regulujących życie Kościoła /12

• Pseudoepigraficzne zbiory normatywne /13
• Kolekcja Kanonów Ojców Greckich /16
• Uchwały zgromadzeń biskupów - kanony synodalne i dokumenty soborowe /20
• Kryteria doboru źródeł /22

2. Pseudoepigraficzne kościelne zbior normatywne wykorzystywane w Egipcie /24

• Kanony Pseudo-Hipolita /24
• Kanony Pseudo-Atanazego /34
• Kanony Pseudo-Bazylego /40
• Kanony Atanazego Wielkiego /50
• Kanoniczne odpowiedzi Tymoteusza z Aleksandrii /53
• Kanony Teofila Aleksandryjskiego /55
• Kanony Cyryla Aleksandryjskiego /60

3. Egipskie normy kościelne zawarte w kolekcji Kanonów Ojców Greckich /45

• Listy Dionizego z Aleksandrii /45
• Kanony Piotra, biskupa Aleksandrii /47

4. Małoazjatyckie normy kościelne z kolekcji Kanonów Ojców Greckich /63

• Kanony Grzegorza, biskupa Neocezarei Pontyjskiej /63
• Kanony Bazylego Wielkiego /65
• Kanony Grzegorza z Nyssy /68
• Wykaz ksiąg biblijnych Grzegorza z Nazjanzu  /70
• Kanon ksiąg Pisma Świętego Amfilocha z Ikonium /74

5. Kościelne zbiory normatywne syryjskiego pochodzenia /80

• Kanony apostolskie /80
• Konstytucje apostolskie /83

6. Inne normy kościelne w kolekcji Kanonów Ojców Greckich /96

• Kanon Gennadiusza, patriarchy Konstantynopola /96
• Kanon Cypriana, biskupa Kartaginy /99

Rozdział II. Egipt - życie codzienne chrześcijan w świetle ideałów norm kościelnych /105

Część I. Duchowieństwo - wyobrażenia na temat codziennej posługi /105

1. Poglądy Pseudo-Hipolita na rolę kleru w Kościele /105

• Biskup /106
• Prezbiterzy /122
• Diakoni /136
• Duchowni niższych święceń /141
• Ekonom - kościelny zarządca /145

2. Wymagania stawiane duchownym przez Pseudo-Atanazego /148

• Biskup /148
• Prezbiterzy /165
• Diakoni /198
• Duchowni niższych święceń /203
• Ekonom /214

3. Duchowieństwo w świetle kanonicznych pism metropolitów Aleksandrii /224

• Autorytet listu Dionizego /225
• Wytyczne Piotra I  /226
• Atanazy Wielki /233
• Odpowiedzi Tymoteusza /236
• Teofil Aleksandryjski /244
• Dwa listy patriarchy Cyryla /256

Część II. Egipscy świeccy - ideały codziennego przestrzegania zasad wiary /269

1. Katechumeni /270

2. Prawy chrześcijanin w wyobrażeniu Pseudo-Hipolita /284

3. Wzór chrześcijanina na podstawie obserwacji Pseudo-Atanazego /289

4. Mnisi /297

5. Rola kobiety w egipskiej wspólnocie chrześcijańskiej /306

Rozdział III. Ideały chrześcijańskiego życia w świetle małoazjatyckich norm kościelnych /327

Część I. Duchowieństwo według wytycznych Bazylego Wielkiego /327

1. Moralność seksualna duchownych /329

2. Nadużycia związane z ustanawianiem /338

3. Odpowiedzialność dyscyplinarna kleru /344

Część II. Zalecenia i wymagania stawiane świeckim /349

1. Katechumeni /349

2. Penalizacja wykroczeń przeciw dyscyplinie w ujęciu kapadockich Ojców Kościoła /351

3. Poglądy Bazylego Wielkiego na problemy kobiet /363

Rozdział IV. Wymagania stawiane chrześcijanom w syryjskich normach kościelnych /373

Część I. Duchowieństwo - propagowane wzorce wypełniania obowiązków /373

1. W świetle Kanonów apostolskich /373

• Biskup /373
• Prezbiterzy /403
• Diakoni /413
• Duchowni niższych święceń /416

2. W świecie Konstytucji apostolskich /418

• Rola biskupów /419
• Prezbiterzy /432
• Diakoni /434
• Duchowni niższych święceń /437

Część II. Syryjski ideał pobożnego chrześcijanina /445

1. Katechumeni w północno-zachodniej Syrii /445

2. Program chrześcijańskiego życia zawarty w Konstytucjach apostolskich /462

• Mężczyzna jeszcze lepszym chrześcijaninem /464
• Wzorzec syryjskiej chrześcijanki /371
• Ogólne zalecenia dla całej wspólnoty /481

Zakończenie /511

Summary /519

Wykaz skrótów /529

Wykaz skrótów ksiąg biblijnych /525

Bibliografia /537

Indeksy /601

Abstrakt /615

Abstract /616