Działania czołgów brytyjskich podczas I wojny światowej

Autor: Witold J. Ławrynowicz

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 580

Oprawa: twarda

Format: 16,5 cm x 23,5 cm

Seria: Monografie

Nowa książka Witolda Ławrynowicza poświęcona działaniom czołgów brytyjskich podczas I wojny światowej to wartościowa publikacja ukazująca narodziny broni pancernej na polach bitew Wielkiej Wojny. Autor, znany badacz i popularyzator historii wojskowości i dziejów techniki wojennej, przedstawia rozwój brytyjskich czołgów od pierwszych konstrukcji po ich bojowe użycie w najważniejszych operacjach frontu zachodniego. Książka omawia okoliczności powstania tej nowej broni, zasady jej wykorzystania, przebieg działań bojowych oraz znaczenie czołgów dla przemian sztuki wojennej w latach 1916–1918. Sporo uwagi autor poświęca też środkom i metodom obrony przeciwczołgowej rozwiniętym przez Niemców. Publikację wzbogacają liczne fotografie i mapy, które pomagają lepiej zrozumieć zarówno realia pola walki, jak i przebieg opisywanych działań. To cenna lektura dla wszystkich zainteresowanych historią I wojny światowej i początkami wojsk pancernych.

(opis wydawcy)

Spis treści:

Od autora /16

Zanim zbudowano pierwszy czołg /20

Architekci i budowniczowie /35

• No. 1 Lincoln Machine /47
• Little Willie /49
• Big Willie czyli Mother /50
• Pierwsze czołgi Mark I /61
• Pierwsze załogi /70
• Pierwsza baza szkoleniowa /76
• Przygotowania do pierwszej akcji /82
• Mark II i Mark III /93
• Mark IV /94
• Mark V, Mark V* i Mark V** /104
• Whippet /110
• Gun Carrier Tank Mark I /114
• Prototypy /117

Organizacja brytyjskich batalionów czołgów /121

Malowanie i znakowanie czołgów /130

Umundurowanie, wyposażenie i barwy /135

ROK 1916

Bitwa nad Sommą, 15 września – 20 listopada /141

15 września /145

- Armia odwodowa /145

-- Korpus Kanadyjski /145

• 2. kanadyjska dywizja piechoty /145

4. armia /146

- III korpus /146

• 15. dywizja piechoty szkocka /146
• 50. dywizja piechoty (Northumbrian) /146
• 47. dywizja piechoty /147

- XV korpus /148

• Dywizja nowozelandzka /148
• 41. dywizja piechoty /150
• 14. dywizja piechoty (lekka) /154

- XIV korpus /155

• Dywizja gwardii /155
• 6. dywizja piechoty /155
• 56. dywizja piechoty /158

Reakcje na pierwsze użycie czołgów /158

16 września /160

25–26 września /162

- Armia odwodowa /162

• II korpus /162
• Korpus Kanadyjski /163

- 4. armia /163

• III korpus /163
• XV korpus /164
• XIV korpus /165

Listopad 1916 /166

- II korpus /166

• 39. dywizja piechoty /166

- V korpus /167

• 63. dywizja piechoty /167

Wnioski /169

Zmiany w niemieckim systemie umocnień polowych i taktyce obrony /170

ROK 1917

Bitwa pod Arras, 9 kwietnia /175

Czołgi /175

9 kwietnia /177

• Korpus Kanadyjski /177
• XVII korpus /180
• VI korpus /180
• VII korpus /184

Działania po 9 kwietnia /185

- Korpus ANZAC /185

• 37. dywizja piechoty, Monchy-le-Preux, 11 kwietnia / 188
• 51. dywizja piechoty, Gavrelle, Roeux, 23 kwietnia /190
• 15. i 17. dywizja, Pelves, 23 kwietnia /192
• 30., 33. i 50. dywizja, rzeka Sensée, 23 kwietnia /192
• 21. dywizja, Fontaine, 3 maja /194
• 62. dywizja, Bullecourt, 3 maja /194

Podsumowanie /196

Akcja 2. armii pod Messines, 7 czerwca /199

Wstęp /199

Czołgi /201

X korpus – 41. i 47. dywizja /201

IX korpus /203

• 16. i 19. dywizja /203
• 36. dywizja piechoty /204
• 11. dywizja piechoty /204

II korpus ANZAC /205

• 25. dywizja /205
• Dywizja nowozelandzka /206
• 4. dywizja australijska /207

Popołudniowe działania czołgów 1. kompanii batalionu A /208

Podsumowanie /210

Trzecia bitwa pod Ypres, 31 lipca – 9 października /212

Bój 31 lipca /216

• Batalion A /216
• Batalion B /217
• Batalion C /219
• Batalion F /220
• Batalion G /221

Podsumowanie działań 31 lipca /226

Działania czołgów od 16 sierpnia do 9 października /227

• 19 sierpnia /227
• 22 sierpnia  /231
• 27 sierpnia /235
• 11 września /235
• 20 września /236
• 26 września /238
• 4 października /240
• 9 października /241

Podsumowanie /242

Bitwa pod Cambrai, 20 listopada – 30 grudnia /245

20 listopada /257

- 1. brygada czołgów /259

• Batalion G /262
• Batalion D /267
• Batalion E /272

- 2. brygada czołgów /275

• Batalion H /275
• Batalion B /278
• Batalion A /283

- 3. brygada czołgów /285

• Batalion I /286
• Batalion F /289
• Batalion C /293

Podsumowanie działań 20 listopada /297

Działania od 21 listopada do 30 grudnia /298

21 listopada /298

• Batalion B /298
• Batalion H /300
• Batalion G /301
• Batalion A /302
• Batalion F /302

23 listopada /303

• Batalion E /304
• Batalion D /305
• Batalion G /305
• Batalion B /306
• Batalion C  /309
• Batalion H /310
• Batalion I /311

27 listopada /312

• Batalion F – wieś Bourlon /312
• Batalion C – wieś Bourlon /313
• Batalion F – wieś Fontaine /313
• Batalion I – wieś Fontaine /315

30 listopada /316

• Batalion A /316
• Batalion B /318
• 1 grudnia /319
• Kompania zbiorcza 2. brygady czołgów /319

Podsumowanie /321

Walki w Palestynie /326

Druga bitwa pod Gazą, 17 kwietnia /328

Trzecia bitwa pod Gazą, 4 listopada /331

ROK 1918

Ofensywa Ludendorffa, marzec–lipiec 1918 /337

Reorganizacja Korpusu Czołgów /337

Działania czołgów brytyjskich od 21 marca do 3 maja /337

- 1. batalion czołgów /338

• Marzec 1918 /338
• Kwiecień 1918 /339

- 2. batalion czołgów – marzec 1918 /343

- 3. batalion czołgów /345

• Marzec 1918 /345
• Kwiecień 1918 /346

- 4. batalion czołgów – marzec 1918 /348

• 1. sekcja i 3. sekcja /349
• 2. sekcja i 4. sekcja /350
• 9. sekcja i 10. sekcja /350

- 5. batalion czołgów – marzec 1918 /350

- 6. batalion czołgów – marzec 1918 /351

- 7. batalion czołgów /352

- 8. batalion czołgów – marzec 1918 /352

• Haplincourt /353
• Bus /353

- 9. batalion czołgów /354

- 10. batalion czołgów – od marca do czerwca 1918 /354

- 11. i 12. batalion czołgów /355

- 13. batalion czołgów – od marca do lipca 1918 /355

Kontrofensywa aliantów, lipiec 1918 /357

Hamel, 4 lipca /357

• 8. batalion /358
• 13. batalion /361

Moreuil, 23 lipca /364

• 9. batalion czołgów /365

ROK 1918

Bitwa pod Amiens, 8–11 sierpnia /369

8 sierpnia /371

- III korpus /371

• 10. batalion czołgów /372

- Korpus Australijski /375

• 13. batalion czołgów /375
• 2. batalion czołgów /377
• 8. batalion czołgów /380
• 15. batalion czołgów /383

- Korpus Kanadyjski /384

• 14. batalion czołgów /385
• 4. batalion czołgów /387
• 5. batalion czołgów /389
• 1. batalion czołgów /392

- Korpus kawalerii /394

• 3. batalion czołgów /394
• 6. batalion czołgów /395

Podsumowanie działań 8 sierpnia /399

9 sierpnia /401

- III korpus /401

• 10. batalion czołgów /401

- Korpus Australijski /403

• 2. batalion czołgów /403
• 8. batalion czołgów /405
• 15. batalion czołgów /405

- Korpus Kanadyjski /406

• 1. batalion czołgów /406
• 4. batalion czołgów /406
• 5. batalion czołgów /406
• 14. batalion czołgów /407

- Korpus kawalerii /409

• 3. batalion czołgów /409
• 6. batalion czołgów /410

Podsumowanie działań 9 sierpnia /410

10 sierpnia /411

- III korpus /411

• 10. batalion czołgów /411

- Korpus Australijski /412

• 8. batalion czołgów /412

- Korpus Kanadyjski /413

• 1. batalion czołgów /413
• 4. batalion czołgów /413
• 5. batalion czołgów /414
• 13. batalion czołgów /414
• 14. batalion czołgów /415

- Korpus kawalerii /415

• 6. batalion czołgów /415

11 sierpnia /415

- Korpus Australijski /416

• 2. batalion czołgów /416

- Korpus Kanadyjski /416

• 4. batalion czołgów /416
• 5. batalion czołgów /417

Podsumowanie działań czołgów w bitwie pod Amiens /417

Bapaume, 21 sierpnia – 3 września /421

21 sierpnia  /423

- IV korpus 3. armii  /424

• 7. batalion czołgów /424
• 10. batalion czołgów /425
• 3. batalion czołgów /425

- VI korpus 3. armii  /428

• 12. batalion czołgów /428
• 15. batalion czołgów /429
• 6. batalion czołgów /432

22 sierpnia /432

- III korpus 4. armii /432

• 4. batalion czołgów /432
• 5. batalion czołgów /433
• 23 sierpnia /434

- VI korpus 4. armii /434

• 12. batalion czołgów /434
• 6. batalion czołgów  /435
• 9. batalion czołgów /436
• 11. batalion czołgów /436

- IV korpus 3. armii /437

• 10. batalion czołgów /437

- III korpus 4. armii /438

• 1. batalion czołgów /438

- Korpus Australijski /438

• 2. batalion czołgów /438
• 8. batalion czołgów /439
• 13. batalion czołgów /440

24 sierpnia /441

- VI korpus 3. armii /441

• 9. batalion czołgów /441
• 11. batalion czołgów /441

- IV korpus 3. armii /442

• 7. batalion czołgów /442
• 3. batalion czołgów /442

- III korpus 4. armii /443

• 1. batalion czołgów /443

25 sierpnia  /444

- VI korpus 4. armii /444

• 9. batalion czołgów /444
• 11. batalion czołgów /445

- IV korpus 3. armii /445

• 10. batalion czołgów /445
• 3. batalion czołgów /446
• 7. batalion czołgów /446

30 sierpnia  /446

- VI korpus 3. armii /446

• 7. batalion czołgów /446
• 15. batalion czołgów /447

31 sierpnia /447

- VI korpus 3. armii /447

• 6. batalion czołgów /447
• 15. batalion czołgów /447

1 września /448

- VI korpus 3. armii /448

• 6. batalion czołgów /448
• 7. batalion czołgów  /448

Sytuacja na odcinku 3. i 4. armii brytyjskiej /448

Działania 1. armii nad rzeką Scarpe (Arras), 26–28 sierpnia /451

26 sierpnia /451

• 9. batalion czołgów /451
• 11. batalion czołgów /452

27 sierpnia /452

• 11. batalion czołgów /452
• 14. batalion czołgów /452

Działania 3. armii na wschód od Kanału Północnego, 29–30 sierpnia /455

29 sierpnia /455

• 3. batalion czołgów /455

30 sierpnia /456

• 10. batalion czołgów /456

Przełamanie linii Drocourt–Queant, 1–3 września /457

2 września /457

3. armia  /457

- VI korpus /457

• 6. batalion czołgów /457
• 12. batalion czołgów /458

- IV korpus /460

• 7. batalion czołgów /460

1. armia /460

- Korpus Kanadyjski /460

• 9. batalion czołgów /460
• 11. batalion czołgów /462
• 14. batalion czołgów 462

3 września, VI korpus /463

• 6. batalion czołgów /463
• 12. batalion czołgów /464

Epehy, 18–24 września /465

18 września /466

• 2. batalion czołgów /466

21 września /468

• 2. batalion czołgów /468

24 września /468

• 13. batalion czołgów /468

Kanał Północny, 27 września – 1 października /470

27 września /472

• 7. batalion czołgów /472
• 11. batalion czołgów /474
• 15. batalion czołgów /474

28 września /477

• 7. batalion czołgów /477

29 września /478

• 11. batalion czołgów /478

30 września /479

• 7. batalion czołgów /479

Kanał St. Quentin, 29 września – 2 października /480

27 września /480

• 4. batalion czołgów /480

29 września  /484

• 1. batalion czołgów /484
• 3. batalion czołgów /485
• 4. batalion czołgów /486
• 5. batalion czołgów /488
• 6. batalion czołgów /488
• 8. batalion czołgów /488
• 9. batalion czołgów /489
• 16. batalion czołgów /491
• 301. amerykański batalion czołgów /493

30 września 499

• 6. batalion czołgów /499
• 13. i 16. batalion czołgów /500

1 października /500

• 9. batalion czołgów /500
• 16. batalion czołgów /502

4. armia na linii Beaurevoir, 3–5 października /503

Korpus Australijski /503

• 3. batalion czołgów /503
• 13. batalion czołgów /503
• 8. i 16. batalion czołgów /504
• IX korpus /505
• 5. batalion czołgów /505

5 października /506

• 4. batalion czołgów /506
• 16. batalion czołgów /507

Druga bitwa pod Cambrai, 8–9 października /508

8 października /508

- 3. armia /508

• 1. batalion czołgów /508
• 11. batalion czołgów /509
• 12. batalion czołgów /510

- 4. armia /515

• 3. batalion czołgów /515
• 6. batalion czołgów /517
• 301. batalion czołgów /518

9 października /520

• 4. batalion czołgów /520

Bitwa nad rzeką Selle, 10–25 października /521

10 października /521

• 11. batalion czołgów /521

11 października /521

• 5. batalion czołgów /521

17 października /523

• 1. batalion czołgów /523
• 6. batalion czołgów /524
• 16. batalion czołgów /524
• 301. batalion czołgów /525

20 października /526

• 11. batalion czołgów /526

23 października /527

• 10. batalion czołgów /527
• 11. batalion czołgów /529
• 12. batalion czołgów /530
• 301. batalion czołgów /530

24 października /531

• 10. batalion czołgów /531

Bitwa nad Sambrą, 2–5 listopada /533

2 listopada /533

• 10. batalion czołgów /533

3 listopada /533

• 16. batalion czołgów /533

4 listopada /535

• 9. batalion czołgów /535
• 10. batalion czołgów /536
• 14. batalion czołgów /536

5 listopada /539

• 6. batalion czołgów /539

Taktyka czołgów brytyjskich podczas Wielkiej Wojny /540

Niemiecka obrona przeciwczołgowa /550

Zakończenie /563

Załączniki /568
Załącznik 1. Lista bitew z wykorzystaniem czołgów /568
Załącznik 2. Numeracja czołgów /572
Załącznik 3. Nazwy brytyjskich jednostek czołgów /572
Załącznik 4. Produkcja czołgów w Wielkiej Brytanii podczas Wielkiej Wojny /573
Załącznik 5. Podstawowe dane techniczne brytyjskich czołgów I wojny światowej /574

Bibliografia /576