Carat wobec Żydów w Rosji. Od Katarzyny II do Mikołaja II

Autor: Tadeusz Lebioda

Rok wydania: 2025

Liczba stron: 310

Okładka: miękka 

Format: 16,5 cm x 23,5 cm

Ramy czasowe pracy wyznaczył początek panowania Katarzyny II w 1762 roku a zakończyła abdykacja Mikołaja II w 1917 roku. Ponieważ stosunek carskiej Rosji wobec Żydów był w zasadniczej mierze pochodną sposobu rozumienia i kształtowania absolutyzmu przez panującego monarchę oraz kierunków jego polityki, konsekwencją tych założeń stały się ramy konstrukcyjne pracy podzielonej na 7 rozdziałów, odpowiadających okresom panowania poszczególnych cesarzy.

W pracy przyjęto założenie opisania stosunku caratu wobec Żydów na tle gruntownie naświetlonej specyfiki absolutyzmu w Rosji. Ponieważ procesy modyfikowania lub reformowania systemu samodzierżawia przez poszczególnych władców, a także kryzysy, którym one podlegały, często istotnie rzutowały na obchodzenie się przez władze z Żydami, również te kwestie zostały szeroko zaprezentowane jako tło pozwalające właściwie zrozumieć politykę władz wobec tej grupy.

Intencją pracy bazującej na istniejącym stanie wiedzy jest próba poglądowego zarysowania zasadniczych tendencji, charakteryzujących stosunek caratu do Żydów w Rosji. Zamysłem opracowania jest także syntetyczne zrekapitulowanie i wyeksponowanie specyfiki tej polityki przez pryzmat stylu i konwencji panowania poszczególnych władców i konsekwencji z tego wynikających dla Żydów. Przyjętej koncepcji pracy towarzyszy w toku wywodu ścisłe skorelowanie omawianych procesów z kluczowymi przejawami zmian ustrojowych zachodzących w państwie rosyjskim oraz jego polityką. Autor koncentruje się na nakreśleniu zasadniczych trendów determinujących politykę władz carskich wobec Żydów na kanwie procesów politycznych i społecznych jej towarzyszących.

(opis wydawcy)

Spis treści:

Wprowadzenie /9

Rozdział 1. Katarzyna II – Żydzi w systemie absolutyzmu oświeconego (1762–1796) /13
1.1. Pragmatyzm polityczny cesarzowej /13
1.2. Nowa Rosja a kwestia żydowska /18
1.3. Żydzi w Rosji po I rozbiorze Rzeczypospolitej /21
1.4. Modernizowanie ustroju a usytuowanie Żydów /24
1.5. Rezonans rewolucji francuskiej /34
1.6. Strefa osiedlenia /39
1.7. Żydzi w Rosji po II i III rozbiorze Rzeczypospolitej /42
1.8. Koniec caratu oświeconego /45

Rozdział 2. Paweł I – efemeryczna tyrania (1796–1801) /47
2.1. Odstąpienie od systemu Katarzyny II /47
2.2. Umiar w polityce żydowskiej /52
2.3. Kryzys w zachodnich prowincjach /56
2.4. Koncepcje uregulowania statusu Żydów /59
2.5. Upadek tyrana /68

Rozdział 3. Aleksander I – mocarstwowe oblicza caratu (1801–1825) /70
3.1. Idee absolutyzmu oświeconego /70
3.2. Statut o urządzeniu Żydów /77
3.3. Rywalizacja z Napoleonem a sprawy żydowskie /84
3.4. Próby powrotu do reform /88
3.5. Żydzi w tle Wojny Ojczyźnianej /93
3.6. Ład wiedeński i Królestwo Polskie /98
3.7. Mistycyzm Aleksandra I a Żydzi /102
3.8. Restrykcje i śmierć cesarza /107

Rozdział 4. Mikołaj I – cesarz represji antyżydowskich (1825–1855) /113
4.1. Model restrykcyjnego absolutyzmu /113
4.2. Umiłowanie modelu opartego na armii i pogarda do Żydów /118
4.3. Dekret o kantonistach /122
4.4. Rewolucja lipcowa i powstanie listopadowe a Żydzi /127
4.5. Regulamin o urządzeniu Żydów /133
4.6. Koncesjonowana oświata żydowska /137
4.7. Żydzi „użyteczni” i „nieużyteczni” /145
4.8. Zamysł likwidacji kahałów /147
4.9. Asymilacja kulturowa  /149
4.10. Echa Wiosny Ludów /151
4.11. Wojna krymska i śmierć Mikołaja I /158

Rozdział 5. Aleksander II – nieliberalny reformator (1855–1881) /162
5.1. Geneza zmian /162
5.2. Reforma uwłaszczeniowa a Żydzi /168
5.3. Samorządy i reformy sądownictwa /175
5.4. Liberalizacja oświaty i kultury /178
5.5. Rezonans powstania styczniowego /180
5.6. Reforma wojskowa a Żydzi  /185
5.7. Antyżydowskie odium wojny z Turcją z 1877 roku /187
5.8. Żydzi a ruch rewolucyjny i zamach na Aleksandra II /194

Rozdział 6. Aleksander III – autarchia i represje antyżydowskie (1881–1894) /199
6.1. Polityka „odwracania reform” /199
6.2. Fala pogromów /203
6.3. Geneza i charakter praw majowych /207
6.4. Nastroje antysemickie /211
6.5. Rugowanie ze wsi oraz sankcje gospodarcze /216
6.6. Usztywnienie sądownictwa i sfery samorządowej  /220
6.7. Regres w systemie oświaty /223
6.8. Ekspulsja z dużych miast i emigracja za granicę /225

Rozdział 7. Mikołaj II – słaby cesarz niechętny Żydom (1894–1917) /232
7.1. Kontynuacja polityki ojca /232
7.2. Ruch rewolucyjny i syjonizm a narastanie antysemityzmu /237
7.3. Pogromy z 1903 roku /243
7.4. Antyżydowski rezonans wojny z Japonią /247
7.5. Rewolucja 1905 roku /251
7.6. Manifest październikowy i pogromy z lat 1905–1906 /254
7.7. Monarchia konstytucyjna a kwestia żydowska /263
7.8. Reformy Stołypina a Żydzi /269
7.9. Normalizacja i ekscesy antyżydowskie /274
7.10. Żydzi w kontekście I wojny światowej i upadku caratu /278
Podsumowanie /285
Bibliografia /303