Bóg starożytnego Izraela. Studia z historii kultów jahwistycznych w I tysiącleciu p.n.e.

Autor: Łukasz Niesiołowsko-Spano

Rok wydania: 2026

Liczba stron: 352

Okładka: twarda

Format: 17,0 cm x 24,0 cm

Monografia „Bóg starożytnego Izraela” to historyczna synteza opisująca religie i kultów starożytnej Palestyny w I tysiącleciu p.n.e. W przeciwieństwie do opracowań wychodzących od tekstu Starego Testamentu, książka jest ujęciem dziejów kultu Jahwe głównie w oparciu o źródła pozabiblijne. Biblia jest tu jedynie dodatkowym źródłem informacji. Historia Jahwe i jego kultu została ujęta w rozdziałach mówiących m.in. o imieniu Jahwe i przedstawiającej go ikonografii, miejscach kultu, świadectwach, kapłanach, prorokach oraz panujących wówczas władcach. 

(opis wydawcy)

Spis treści:

Mapy /9

Wstęp /15

1. Imię /21

Świadectwa sprzed I tysiąclecia /21

Epigraficzne świadectwa z I tysiąclecia /23

• Ortografia /23

Imię boga Izraelitów w Biblii hebrajskiej /25

Etymologia /28

• JH jako imię indoeuropejskie?  /30

Jaho/Jahwa jako `El lub Ba`al /32

2. Jaho/Jahwa w źródłach pozabiblijnych /35

Onomastyka /35

Inskrypcje /40

• Falsyfikaty i przemioty w kwestionowanej autentyczności /50
• Porównanie z dokumentacją innych bóstw /53

Wnioski z danych pozabiblijnych /55

3. Królestwo Izraela i królestwo Judy /59

Imiona władców jako wskazówka /59

Początki dominacji Jaho/Jahwa w Samarii /62

Jaho/Jahwa jako bóstwo dynastyczne królów Izraela /65

Sanktuaria królewskie /68

• Sanktuaria w świetle materiału archeologicznego /74
• Rzekome miejsce kultu na górze Ebal oraz tzw. Bull site /86
• Centralizacja kultu w czasach monarchii? /89

Jaho/Jahwa w Jerozolimie /91

4. Ofiara Molk /95

Biblijne ślady ofiar z dzieci /96

• Wątki literackie /96
• Krytyka prorocka /98
• Legislacja biblijna /100
• Ofiara molk w świecie punickim /101
• Ofiara syna królewskiego /103
• Tofet /104
• Etymologia "tofet" - hipoteza /104
• Miejsce akcji: Dolina (syna/synów) Hinnoma /106
• Ofiara molk w świecie biblijnym - podsumowanie /107
• Ofiara molk w wyobraźni chrześcijańskiej? /109

Wnioski historyczne /111

5. "Niewola babilońska"  /15

Wstęp /115

Bóg transcendentny /118

Nowy typ ofiary - pascha /120

• Pascha jako nowa ofiara molk /124

Szabat /129

Zasady koszerności /136

6. Epoka perska - Bóg, władza, podatki /139

"Lud ziemi", czyli cicha wojna religijna /144

Ośrodek władzy: namiestnicy prowincji /149

• Ramat Rachel /151

Mojżesz prawodawca /154

Tora Mojżesza /159

Nowa elita: kapłani i lewici /166

• Kapłani /167
• Kapłani i wymiar sprawiedliwości /169
• Lewici /171
• Niekapłański personel świątyni /174

Majątek świątyni i przepisy jej dotyczące /179

• Świątynia i ofiary /179
• Rok szabatowy /182
• Z czego utrzymywali się kapłani? /187
• Przepisy o "świętym szeklu" /191
• Handel, kredyty i szabat /193

Pierwsi adresaci Tory Mojżesza /201

Militarny charakter "Zgromadzenia Izraela" /204

Jaho/Jahwa Sebaot - Pan zastępów (wojskowych) /208

7. Kult Jaho w Egipcie i Edomie /209

Jeb - garnizon na Elefantynie /209

• Formy kultu Jaho na Elefantynie /211
• Kapłani /214
• Zmiany w kulcie świątyni Jaho na Elefantynie /215

Papirus Amherst 63/225

Świątynia Jaho w Idumei /231

8. Epoka hellenistyczna - otwarcie na świat /235

Egipt /235

• Aleksandria /239
• Edfu /241
• Leontopolis /244
• Septuaginta (LXX)  /250
• Relacje religijne: Jerozolima-Egipt /252

Garizim /254

Samarytanie w Egipcie i na Delos /260

• Ioudaioi - "obcy YHW"  /262
• Samarytanie na Delos /263

Judea /264

• Świątynia w Jerozolimie /264
• Tobiadzi /269
• Hasmoneusze /271
• Arcykapłan /274

ZAKOŃCZENIE /281

Dlaczego Biblia promuje tylko jedno miejsce kultu?  /281

Kto (s)tworzył kult Jaho/Jahwa?  /292

• Eliasz /293
• Ezechiel /296
• Ezdrasz /298

Powstawanie Biblii na tle przemian kultu Jaho/Jahwa /301

Spis ilustracji /309

Transliteracja z języka hebrajskiego /310

Stosowanie sigla ksiąg biblijnych (według Biblii Tysiąclecia)  /311

Skróty /312

Bibliografia /315

Indeks tekstów starożytnych /327

Indeks teonimów oraz imion własnych postaci historycznych i literackich /335

Indeks miejs geograficznych /345